Kinderdijk

De start is bij het bezoekerscentrum van Werelderfgoed Kinderdijk, de 19 windmolens die samen dit unieke stukje Nederland vormen. Tussen de 350.000 en 400.000 betalende toeristen vanuit de hele wereld bezoeken jaarlijks dit stukje Nederlandse historie, samen met honderdduizenden niet betalende fietsers, wandelaars en andere bezoekers.

De eerste kilometers lopen wij tussen de beide lage boezems die het hart vormen van het waterbeheer in de Alblasserwaard, rechts de lage boezem van de Nederwaard, links de Overwaard. Deze beide kanalen voeren samen alle regenwater wat in de Alblasserwaard valt af naar Kinderdijk waar het vroeger met windmolens, maar tegenwoordig met elektrische gemalen wordt uitgeslagen op de rivier de Lek.

De molens van de Alblasserwaard

We zien hier rechts hier een van de vele poldermolens die we in de loop van de route nog zullen zien. De Kortlandse molen dateert uit 1890. Deze molens verzorgden vroeger de bemaling van een omdijkt stukje land, een polder. Vanuit de polder maalden deze molens het water ongeveer 1.20 meter hoger naar de lage boezems. Dit is een zogenaamde Bovenkruier, alleen de bovenste kap is draaibaar om de wieken in de wind te kunnen draaien.

de Overwaard

De komende kilometers lopen we langs de lage boezem van de Overwaard. De afwateringsrivieren en kanalen vormen in strenge winters het decor van Molentochten op de schaats. De langste route die kan worden afgelegd is 70 km.

Eendenkooi Roodnat

Rechts zien we een eendenkooi. In het verleden werden hier eenden gevangen die als voedsel dienden. Dan gebeurt al lang niet meer, er worden nog wel eenden gevangen en geringd, voor wetenschappelijk onderzoek. Op het hoogtepunt waren er circa 150 eendenkooien in de Alblasserwaard. Als we straks aan de andere kant van de Overwaard lopen komen we er nog een tegen.

Eendenkooi Roodnat, waar we nu langs lopen, is altijd volledig afgesloten voor publiek geweest. Door deze ultieme rust maken verschillende diersoorten dankbaar gebruik van dit gebied. De grote zilverreiger vindt hier een slaapplek, net als de visarend en de bosuil. Reeën komen er graag en ook de steenmarter loopt hier rond.

De Broekmolen

We steken de Zijdebrug over naar de andere kant van de boezem van de Overwaard. Toen in 1277 de dijken rond de Alblasserwaard werden gesloten was dit de westelijke grens. Het gebied wat we zojuist hebben doorkruist is pas later omdijkt.

De Broekmolen, de eerstvolgende molen die we zien, is een zogenaamde wipmolen. Dit type molen is in het algemeen ouder dat de bovenkruiers, deze dateert uit 1581.

De Donk

We zien hier een verhoging in het voor de rest vlakke veenlandschap. De Braankse Donk, ook wel kortweg De Donk genoemd is een natuurlijk zandduin, meer dan 10.000 jaar geleden ontstaan. Door de Alblasserwaard zijn tientallen donken geweest. De laagste zijn in de loop van de eeuwen bedekt geraakt met laagveen, sommige zijn afgegraven of steken nog maar net boven het landschap uit. De Braankse Donk is de hoogste donk van de Alblasserwaard, hij steekt 6,2 meter boven het omliggende landschap uit (+ 4,7 m NAP) en ook de enige die nog steeds bewoond is.

Het gebied rond De Donk wordt Donkse Laagten genoemd. Dit is een natuurgebied bestaande uit vochtige en natte graslanden met veel sloten omzoomd met knotwilgen, van groot belang vanwege het aantal vogels dat hier broedt en foerageert. Het gebied is grotendeels in eigendom van Staatsbosbeheer en wordt natuurvriendelijk beheerd.

Het water als snelweg

Toen de Alblasserwaard bewoond raakte begon dit langs de buitenrand, langs de grote rivieren Lek en Beneden Merwede, en later ook langs de veenriviertjes Alblas en Giessen. Bij de verdere ontginning werden nieuwe vaarten en kanalen gegraven, en de bewoning concentreerde zich langs die waterwegen. Zo ontstond de typische lintbebouwing, zoals hier langs het verlengde van de Alblas, de Graafstroom.

De boerderijen staan hier nog op hun oorspronkelijke plaats, in de lintbebouwing. Maar verreweg de meeste zijn opgekocht door “stadse mensen” en verbouwd tot woonboerderijen. Als we straks langs het riviertje de Giessen lopen zullen we er ook vele zien.

de Vuilendam

We passeren zometeen de Vuilendam, het oostelijke uiteinde van De Graafstroom. Door de overheersende westenwinden waaide alle vuil in het water hier tegen de dam, vandaar de naam.

Ottoland

We lopen door het dorpje Ottoland. Deze poldernederzetting werd al omstreeks 1250 gesticht, dus nog voordat Floris V de bescherming van de Alblasserwaard op zich nam. Dit was het land van Otto, een ontginningsgebied in het hart van de Waard.

Ruilverkaveling

In de jaren 60 van de vorige eeuw was er een sterke tendens tot schaalvergroting in de landbouw. Kavels waren versnipperd, soms ver afgelegen van de boerderijen waar zij bij hoorden. Vanaf 1965 vond in de Alblasserwaard op grote schaal ruilverkaveling plaats. Boeren ruilden onderling land zodat grotere aaneengesloten kavels ontstonden. Poldersloten werden gedempt, nieuwe wegen werden aangelegd en nieuwe boerderijen werden gebouwd langs de nieuwe “ruilverkavelingswegen”.

Hier lopen we over zo’n nieuwe weg, en straks zien we ook de nieuwe moderne boerenbedrijven. In 1987 was de ruilverkaveling van de Alblasserwaard afgerond, het was met 22.500 ha het grootste project in Europa.

De Giessen

De Giessen is een veenriviertje, met als de Alblas waar deze streek haar naam aan te danken heeft. Het riviertje is 16 km lang en wij leggen een groot stuk daarvan af. Sinds 1945 vindt in de even jaren in Giessenburg de gondelvaart plaats, een tocht met opgetuigde boten die veel bekijks trekt. De 40e editie werd gehouden op 12 september 2026.

Hoornaar

We lopen hier door het dorpje Hoornaar. De plaatsnaam heeft niets te maken met de grote wespen die tegenwoordig zo in het nieuws zijn. Hoornaar komt van Hornedamme, een dam in een bocht in de rivier.

De kerk van Hoornaar en het oude gedeelte van het dorp zijn gebouwd op een donk. En alhoewel Hoornaar nu midden in de Alblasserwaard ligt, was het in de vroege Middeleeuwen een dijkdorp op de ringdijk van het Land van Arkel.

De economische motor

We hebben inmiddels grote delen van de landelijke Alblasserwaard doorkruist en gaan nu naar de wat drukkere gedeelten. Bewoning van de Alblasserwaard concentreert zich langs de zuidkant, langs de rivieren Boven Merwede, Beneden Merwede en Noord, met van west naar oost Alblasserdam, Papendrecht, Sliedrecht, Hardinxveld-Giessendam en onze finishplaats Gorinchem.

De industrie langs deze rivieren was van oudsher op water georiënteerd, scheepswerven en baggeren. Ook nu nog zijn bedrijven als IHC, Oceanco, Damen en Boskalis gerenommeerde bedrijven en grote werkgevers.

De Betuwelijn

We lopen hier parallel aan de Betuwelijn, de spoorverbinding tussen Rotterdam en Duitsland, uitsluitend voor vrachtverkeer. Deze spoorlijn moest zorgen voor een vermindering van het vrachtverkeer over de A15.